بعضی شب‌ها فقط برای دعا کردن نیستند؛ برای دوباره زنده شدن‌اند. شبی که گفته‌اند از هزار ماه برتر است، شاید بیش از هر چیز فرصتی باشد برای آنکه انسان کمی مکث کند و ببیند با جان و دل خود چه کرده است؛ شبی که در آن، هم نسخه درمان فرستاده شده، هم طبیب راهنما و هم نیرویی تازه برای ادامه مسیر زندگی. گویی در دل این شب، راهی برای ترمیم روح و بازیابی سلامت درونی انسان گشوده شده است؛ راهی که اگر شناخته شود، می‌تواند سرنوشت یک عمر را تغییر دهد.
درباره این نگاه متفاوت به شب قدر، گفت‌وگویی داشتیم با حجت‌الاسلام دکتر قاسم ترخان، عضو هیئت علمی گروه کلام پژوهشکده حکمت و دین‌پژوهی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی که در ادامه می‌خوانید.

قرآن؛ نسخه شفابخش و طبیب همیشه در دسترس

دکتر ترخان در ابتدا با بیان اینکه خدای متعال برای بیماری‌های روح انسان، درمانی رهاشده و مبهم قرار نداده، بلکه نسخه‌ای دقیق فرستاده است، می‌گوید: این نسخه، قرآن کریمی است که در شب قدر نازل شد؛ همان شبی که خداوند درباره‌اش فرمود: «إِنّا أَنْزَلْناهُ فی‌ لَیْلَةِ الْقَدْر». قرآنی که بنا بر تصریح آیه ۸۲ سوره اسراء، شفای دل‌ها و رحمت الهی برای اهل ایمان است و تنها کسانی از آن بی‌بهره می‌مانند که با ظلم به خویش، زمینه اثرگذاری این شفا را از بین برده‌اند. از همین رو است که ماه رمضان نه فقط ماه روزه، بلکه ماه نزول نسخه نجات‌بخش انسان معرفی می‌شود.ایشان در ادامه می‌افزاید: خدای حکیم در کنار نسخه، «طبیب» را نیز فرستاده تا کسی نگوید راه استفاده از این درمان را نمی‌دانسته است. پیامبر اکرم(ص) و امامان معصوم(ع) مفسران زنده این نسخه الهی‌اند؛ طبیبانی که قرآن را به متن زندگی می‌آورند و راه درمان جان انسان را نشان می‌دهند. امیرالمؤمنین علی(ع) در توصیف پیامبر اسلام(ص) تعبیر عمیق «طبیبٌ دوّارٌ بطبّه» را به کار می‌برد؛ پزشکی که آرام نمی‌نشیند و با درمان خود به سراغ بیماران می‌رود. کنایه‌ای روشن از پیامبری که مأموریتش درمان جهل، اصلاح اخلاق و نجات جان‌های زخمی بوده و خود را وقف این مسئولیت الهی کرده است.

شب قدر؛ شبی برای پناه گرفتن

عضو هیئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی با تأکید بر اینکه شب قدر، شب الگوگیری از امیرالمؤمنین علی(ع) است، تصریح می‌کند: اگر ولایت اهل ‌بیت(ع) مایه امان از آتش دوزخ معرفی شده، این امان در گرو تمسک واقعی به آنان است؛ تمسکی که شفا می‌آورد و انسان را از آتش نجات می‌دهد. چنان‌که در الأمالی شیخ صدوق نقل شده است، رسول خدا(ص) فرمودند: «وِلایةُ أهلِ بَیتی أمانٌ مِنَ النّار»؛ ولایت اهل‌بیت من سپری در برابر آتش است. از همین رو، شب قدر زمانی است برای پناه بردن آگاهانه به اهل‌بیت(ع) و طلب این امان الهی؛ امانی که حقیقت آن، همان سلامت جان انسان است.
ایشان در ادامه با استناد به آیه ۸۲ سوره اسراء یادآور می‌شود: اثرگذاری این شفا، نیازمند فراهم بودن زمینه در وجود انسان است: «وَ نُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ ما هُوَ شِفاءٌ وَ رَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنینَ وَ لا یَزیدُ الظّالِمینَ إِلّا خَسارًا». قرآن برای مؤمنان شفا و رحمت است، اما آنان که با گناه و بی‌اعتنایی به فرمان الهی، به خود ستم می‌کنند، از این نعمت جز زیان بهره‌ای نمی‌برند. ترک گناه و روی آوردن به عبادت، انسان را از دایره ظلم به نفس خارج و بستر سلامتی روح را فراهم می‌کند.
دکتر ترخان به راز برتری شب قدر نیز اشاره کرده و می‌گوید: خداوند این شب را بهتر از هزار ماه معرفی کرده است؛ «لَیلَةُ القَدرِ خَیرٌ مِن أَلفِ شَهر». در کنار نسخه و طبیب، ماده‌ای نیروزا نیز فرستاده شده تا درمان به نتیجه برسد. عبادت در این شب، نیرویی مضاعف به انسان می‌بخشد؛ گویی ذخیره‌ای از انرژی معنوی برای یک عمر فراهم می‌شود. خداوند شبی را قرار داده که عبادت در آن، توان رویارویی با شیطان و حرکت به سوی کمال انسانی را در انسان چند برابر می‌کند. برای کامل شدن این فرایند سلامتی، خداوند در شب قدر فرشتگان و روح را نازل می‌کند؛ «تَنَزَّلُ المَلائِکَةُ وَ الرّوحُ فیها» تا بر پیامبر(ص)، معصومان(ع) و مؤمنان سلام آورند. این سلام الهی، نشانه امنیت و سلامت است؛ از همین رو، شب قدر در حقیقت، شب سلامتی است؛ شبی که آسمان به زمین نزدیک می‌شود تا جان انسان را از آتش دور و به آرامش و شفای الهی پیوند بزند.

سلامی برای تمام زندگی؛ از تولد تا رستاخیز

این استاد حوزه و دانشگاه با اشاره به روایتی از پیامبر اکرم(ص) می‌گوید: از آن حضرت پرسیده شد اگر کسی شب قدر را درک کرد، از خدا چه بخواهد؟ پیامبر(ص) فرمودند: «العافِیة»؛ عافیت و سلامت. به تعبیر او، این همان سلامی است که قرآن از آن سخن می‌گوید؛ سلامی که نشانه امنیت و نجات است. همان‌ گونه که خداوند درباره حضرت ابراهیم(ع) فرمود: «قُلنا یا نارُ کونی بَردًا وَ سَلامًا عَلی إِبراهیم» (انبیاء/۶۹)؛ ای آتش، بر ابراهیم سرد و سلامت باش. اگر در آن واقعه، آتش نمرودیان برای ابراهیم(ع) سرد و گلستان شد، در شب قدر نیز فرشتگان با سلام الهی فرود می‌آیند تا انسان را از آتش دوزخ در امان بدارند؛ همان سلامی که در سوره قدر با تعبیر «سَلامٌ هِیَ حَتّی مَطلَعِ الفَجر» توصیف شده است.
این کارشناس دینی یادآور می‌شود: این روحیه سلام و سلامت باید در رفتار مؤمنان نیز جاری باشد. قرآن در توصیف بندگان خاص خدای رحمان می‌فرماید: «وَ عِبادُ الرَّحمنِ الَّذینَ یَمشونَ عَلَی الأَرضِ هَونًا وَ إِذا خاطَبَهُمُ الجاهِلونَ قالوا سَلامًا» (فرقان/۶۳)؛ آنان با فروتنی بر زمین گام برمی‌دارند و هنگامی که جاهلان آنان را خطاب قرار دهند، با آرامش و سلامت پاسخ می‌دهند. به این معنا، سلامتی‌ای که انسان در شب قدر طلب می‌کند، تنها نجات از آتش نیست، بلکه آرامش و سلامت روحی است که در رفتار و گفتار او نیز جلوه پیدا می‌کند.
این پژوهشگر دینی با بیان اینکه انسان در سه مقطع اساسی زندگی بیش از هر زمان دیگری به سلامت الهی نیاز دارد، می‌افزاید: حضرت عیسی(ع) در قرآن می‌فرماید: «وَ السَّلامُ عَلَیَّ یَومَ وُلِدتُ وَ یَومَ أَموتُ وَ یَومَ أُبعَثُ حَیًّا» (مریم/۳۳)؛ سلام بر من آن روز که زاده شدم، آن روز که می‌میرم و آن روز که زنده برانگیخته می‌شوم. این آیه نشان می‌دهد انسان از آغاز ورود به دنیا، هنگام عبور از مرگ و نیز در قیامت به این امنیت و سلام الهی نیازمند است. از همین رو در سنت اسلامی سفارش شده است که در گوش نوزاد اذان و اقامه گفته شود تا زندگی او با یاد خدا و سلامتی معنوی آغاز شود؛ و سلام شب قدر نیز در همین مسیر، برای تأمین سلامت انسان در دنیا و آخرت است.
دکتر ترخان در جمع‌بندی سخنان تأکید می‌کند: اگر ماه رمضان را به پیکر زنده‌ای تشبیه کنیم، شب قدر قلب تپنده آن است؛ شبی که در آن نسخه نجات انسان یعنی قرآن نازل شده است. در روایتی از امام صادق(ع) نیز آمده است: «إِنَّ لِکُلِّ شَیءٍ قَلبًا وَ قَلبُ القُرآنِ یس»؛ هر چیزی قلبی دارد و قلب قرآن، سوره یس است. در شب قدر سه عامل اساسی برای شفای انسان در کنار هم قرار می‌گیرند: نسخه درمان‌بخش قرآن، راهنمایی امامان معصوم(ع) و نیروی مضاعفی که از عبادت این شب حاصل می‌شود. انسان اگر این فرصت را دریابد، می‌تواند جان خود را درمان کند، بر شیطان چیره شود و مسیر زندگی‌اش را تغییر دهد؛ البته به شرط آنکه این درمان را پس از رمضان نیز با عمل و مراقبت ادامه دهد و اجازه ندهد بیماری‌های گذشته دوباره به جان او بازگردند.